C. van den Burg e.a. (Eds.) – Veelkleurig christendom (2003)

[Lees in 7 minuten]

1. De vis en het water (Gort)

Hoewel het vroege christendom open stond naar andere culturen, verschoof de westerse houding steeds meer naar een superioriteitsgevoel ten opzichte van andere culturen. Vanaf de 17e eeuw is westerse zending in drie fasen verder ontwikkeld: eerst was religie, politiek en cultuur met elkaar vervlochten en werd zending verbonden met de replicatie van westerse cultuur en normen en waarden in andere barbaarse culturen. De tweede fase begon in 1850 en werd gekenmerkt door indigenisatie, het ideaal in de zending dat inheemse kerken zichzelf zouden kunnen opbouwen en onafhankelijk werden. In de derde fase van contextualisatie vanaf 1970 werd de identiteit van christendom losgeweekt van de Europese cultuur. Contextualisatie in zending gaat niet alleen om worteling in de oude cultuur, maar ook om het voortdurend zoeken naar een nieuwe cultuur waarin de oude is opgenomen. De context wordt in rekening gebracht, inculturatie, en het bevrijdende verhaal van de Bijbel wordt verteld, bevrijding. Bevans noemt een aantal modellen: het vertaalmodel, gericht op de zaak van de christelijke identiteit binnen de lokale context; het antropologische model, gericht op de culturele identiteit van de gelovige; het praxis model, gericht op de identiteit van christenen, in relatie tot sociale verandering;het synthetisch model, waarin inzichten uit eigen en andere culturen worden gecombineerden het transcendentaal model, waarin vanuit de belevingswereld van de bekeerde mens de basis is voor het ontwerp van een contextuele theologie. Een postmoderne cultuur draagt bij aan het inzicht dat de Bijbel altijd contextueel wordt gelezen en begrepen. Het gevaar van deze cultuur kan relativisme zijn. Naast discontinuïteit is er namelijk altijd sprake van continuïteit. Verder noemt Gort nog een aantal voorwaarden voor contextuele theologie: het moet innerlijke samenhang en consistentie met historische christendom vertonen; het moet liturgisch vertaald kunnen worden; het moet niet tegen Gods wet of beloften ingaan; openstaan voor kritiek; en het vermogen hebben om andere theologieën uit te dagen.(p.13-31)

Discussie

Volgens Gort heeft de Europese zending in de vorige eeuw leren inzien dat de Europese cultuur zeker niet identiek is met het christendom en dat God in elke cultuur bezig is. Met dit inzicht werd contextualisatie de basis voor zending en kwam er meer openheid en waardering voor andere culturen. Er kwam in de verschuiving van wat Walls ‘indigenisatie’ noemt, naar contextualisatie. Er kwam meer oog voor verandering van de eigen cultuur, waarbij het ging om “een voortdurend zoeken naar een nieuwe cultuur, waarin de oude cultuur is opgenomen”. (p.19) Walls en Paas laten zien dat contextualisatie in alle eeuwen kenmerkend is geweest voor christelijke zending. De twee principes die Walls noemt, The Indigenizing-principle en The Pilgrim-principle, stonden in de geschiedenis van het christendom voortdurend met elkaar in spanning. En Stefan Paas laat zien dat christelijke zending in de geschiedenis telkens weer zowel beschaving en bekering van andere culturen als de beschaving en bekering van de eigen cultuur inhield. Mogelijk ziet Gort het groeiende besef in Europa als een nieuwe ontwikkeling omdat volgens hem, in tegenstelling tot Walls en Paas, de overgang van Grieks-Romeins christendom naar Europees christendom een vloeiende overgang is.(P.14-15) Walls en Paas laten juist zien dat het christendom verschillende culturele fasen heeft doorlopen, dat dit niet altijd zonder slag of stoot verliep en dat het christendom daarbij steeds opnieuw een culturele transformatie heeft doorgemaakt. Er is dus in de geschiedenis herhaaldelijk sprake geweest van zowel acceptatie als transformatie, van indigenisatie en verandering. Gort beschrijft daarnaast de ontwikkelingen vooral vanuit het perspectief van de fase van Europees christendom, en stelt dat het christendom zich teveel geïdentificeerd heeft met de Europese cultuur. Deze identificatie zorgde voor een eurocentrische superieure houding, waarbij andere culturen minder werden geacht. Paas stelt dat ook dit verschijnsel niet nieuw is, want zo heeft het christendom zich alle eeuwen door naar andere culturen verspreid. Sterker nog, de superioriteit van de christelijke cultuur droeg in de voorgaande eeuwen, meegeholpen door de uitgestrektheid van het Romeinse Rijk, juist bij aan de aantrekkingskracht van het christelijke geloof. Paas ziet dus een probleem in zending ontstaan als christendom niet meer geïdentificeerd wordt met een ‘betere’ cultuur, terwijl Gort juist een oplossing ziet in de gelijkwaardigheid van alle culturen en haast opgelucht klinkt als hij zegt dat de identificatie van christendom met de Europese cultuur nu voorbij is. (p.18-20)

Review

Gort schrijft, en lijkt daar erg gelukkig mee te zijn, dat het Europese christendom de identificatie met de eigen cultuur heeft losgelaten.(p.16) Hij lijkt daarmee toch een idee te hebben hoe zending eigenlijk hoort plaats te vinden, of hoe God zijn plan nog beter uitwerkt in de geschiedenis. Daarmee doet hij in mijn ogen veel te weinig recht aan de manier waarop het gewoon heeft plaatsgevonden en op de overeenkomsten tussen de Europese geschiedenis en wat er in het Oude Testament met Israël is gebeurd. Israël leek ook te falen in de uitvoering van Gods plan, en werd uiteindelijk in ballingschap gevoerd. Ze werden vreemdeling in een land dat ze niet kenden. Daar voerden ze nog steeds Gods missie uit. En toen Jezus kwam en zijn eigen volk hem afwees, verplaatste God zijn plan naar een andere cultuur. Ook al faalde het volk, het was wel Gods volk. Ook al faalde het volk, Gods plan werd wel uitgevoerd. Dat lijkt erg op de gebeurtenissen in Europa in de afgelopen eeuw. Misschien was het dus wel terecht dat Europees christendom zich identificeerde met de eigen cultuur. Maar ze moeten ook erkennen dat ze uiteindelijk Jezus zelf massaal hebben afgewezen. Dat is terug te zien in de leegloop van de kerken. Ook de voortzetting van Gods plan in het Westerse christendom is geslaagd. Want door de gebrekkige manier van Europese zending is Gods naam nu wel bekend geworden tot aan de uiteinden der aarde. Dus om nu totaal alle identificatie tussen Europa en Gods plan los te laten is niet handig. Sterker nog, het zorgt ervoor dat we totaal niet weten wat we aan het doen zijn geweest, en in deze tijd moeten doen. Walls laat veel beter zien hoe God zijn plan met de verspreiding van het Evangelie voortzette in de Europese cultuur.

2. De triniteit in de context van tribale religie (Yewangoe)

Yewangoe laat een voorbeeld van contextuele theologie zien in het verstaan van de Godsleer in de tribale context in Indonesië. Deze leer is in de kerk ontstaan, niet alleen op basis van Bijbelteksten maar met behulp van buiten-kerkelijke bronnen en filosofische begrippen. Hoewel de kerk keuzes heeft gemaakt hoe de Triniteit moet worden begrepen, is het probleem hiervan nooit opgelost. Het wordt nog moeilijker als deze leer moet worden toegepast in andere contexten. De westerse formulering is sterk filosofisch gekleurd waarbij de nadruk ligt op essentie en onderlinge relatie, terwijl een tribale samenleving de werkelijkheid niet filosofisch begrijpt maar mystiek. Yewangoe betwijfelt daarom een ontologische benadering van de Triniteitsleer en ziet ook gevaren om de Triniteit functioneel te koppelen aan een bekende Indonesische God. De opening ligt volgens hem in de beleving van de functie van de Triniteit. We ervaren God als Vader, Zoon en Heilige Geest en deze ervaring moet in contact gebracht worden met ons eigen begrip van de werkelijkheid. “als de lijn van onze ervaring van God de lijn van de ervaring van God of het goddelijke van tribale religies ontmoet, zal hij een begrip (en ervaren) van God voortbrengen in een specifieke context, namelijk die van de tribale religie. Dan wordt ons manier van verstaan vervolmaakt door God zelf.(p.33-51)

Discussie

De openheid waarmee christenen volgens Gort aan het begin van het christendom tegenover andere culturen stonden, en de openheid en waardering die ze in de afgelopen eeuw opnieuw voor andere culturen hebben gekregen,(p.14-15;19) helpt om toepassing van contextuele theologie te funderen in de geschiedenis van het christendom en daardoor beter te begrijpen. Yewangoe toont deze openheid ook in zijn manier van contextualisatie in Indonesië. Hij stuit op hetzelfde probleem als waar Boersema op wijst. Het is moeilijk om westerse filosofische formulering van de triniteit, etic language, over te brengen op andere culturen. Ook al zou de Triniteitsleer een primair aspect van het christendom zijn, het komt namelijk niet voor in het rijtje van Gort of Walls over wat in een culturele theologie zou moeten terugkomen, dan nog is een ontologische benadering niet geschikt voor contextualisatie in de andere cultuur. Boersema wijst net als Yewangoe op het belang van hoe God wordt ervaren, al zegt Boersema dit in verband met de non-verbale communicatie die iemand voert, waaraan de impact van het Evangelie te zien is.

Review

Ik ben het wel eens met Yewangoe. Je moet beseffen hoe diep het Europese christendom doordrongen is met eigen culturele invloeden, zoals filosofisch begrip waarin alles passend moet zijn. Ook al kan het ‘Europees-filosofische’ begrip van bijvoorbeeld de Triniteit bijdragen aan het debat van Indonesische christenen met Moslims over het ‘wezen van God’, we moeten ook leren van andere culturen. Bijvoorbeeld van de manier waarop in Ying en Yang dingen tegenover kunnen blijven bestaan, zonder elkaar uit te sluiten. Het westen laat pas echt haar superioriteit los, als we in staat zijn om net als Jezus, na een soort dubbele Etic-Emic benadering, de nieuwe cultuur gewoon los te laten. Natuurlijk gaat het dan hier en daar mis, maar uiteindelijk zal Gods plan worden uitgevoerd.

Martijn Dreschler – Master Missionaire Gemeente, 26 januari 2015 (Kampen)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: